Schengen

Uniaeuropejska.org - portal o Europie i Unii Europejskiej » Encyklopedia » Obywatel w UE
Judyta Szóstakowska, 30-01-12

fot. fxc.hu

21 grudnia 2011 r. minęły cztery lata od faktycznego przystąpienia Polski do strefy Schengen. Dwa dni wcześniej obszar ten powiększył się o terytorium nowego państwa – Liechtenstein.

Funkcjonowanie strefy Schengen w praktyce oznacza brak kontroli na granicach wewnętrznych państw do niej należących oraz wzmocnioną kontrolę na granicach zewnętrznych. W związku z tym obywatele UE oraz osoby pozostające na terenie strefy Schengen mogą swobodnie poruszać się po całym jej obszarze. W dobie „kurczenia się świata” i postępującej integracji europejskiej takie rozwiązanie było nieuchronne, a dzięki niemu podróżowanie po Europie stało się jeszcze łatwiejsze.

 

Geneza powstania strefy Schengen

Początków procesu powstawania strefy Schengen można upatrywać już w 1974 r., kiedy podczas obrad Rady Europejskiej w Paryżu Komisja Europejska otrzymała zlecenie opracowania projektu działań niezbędnych do utworzenia unii paszportowej, wprowadzającej jednolite paszporty dla obywateli państw członkowskich Wspólnot Europejskich oraz zniesienia granic zewnętrznych tych państw. Osiągniecie porozumienia w tej kwestii okazało się jednak niemożliwe, dlatego Francja i Niemcy zdecydowały się na podjęcie samodzielnej próby osiągnięcia postawionych celów.

W czerwcu 1984 r. prezydent Francji Francois Mitterand oraz kanclerz Republiki Federalnej Niemiec Helmut Kohl podpisali w Saarbrücken porozumienie w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach.  Umowa ta wzbudziła zainteresowanie po stronie państw Beneluksu, które miały już pewne doświadczenia w ograniczaniu kontroli granicznych. Państwa postanowiły zatem połączyć swoje siły. W ten sposób 14 czerwca 1985 r. w miejscowości Schengen w Luksemburgu doszło do podpisania Układu między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie znoszenia kontroli na wspólnych granicach. Porozumienie to miało na celu stopniową likwidację kontroli granicznych, wzmocnioną kontrolę na granicach zewnętrznych, wprowadzenie jednakowych zasad polityki wizowej oraz kooperację pomiędzy służbami państw-sygnatariuszy, szczególnie w zakresie współpracy policyjnej i sądowej.

Ostatecznie kontrole na wspólnych granicach zniesiono dopiero 10 lat później, kiedy to 26 marca 1995 roku weszła w życie Konwencja Wykonawcza do Układu z Schengen podpisana 19 czerwca 1990 r. Konwencja ta stanowi uszczegółowienie i uzupełnienie postanowień Układu, a jej głównym celem było stworzenie katalogu tzw. środków zabezpieczających na granicach zewnętrznych oraz w państwach członkowskich Układu.  Środki te obejmowały zarówno działania jakie państwa mające zewnętrzne granice są zobowiązane podjąć (m. in. ustanowienie zasad przekraczania zewnętrznych granic przez obywateli państw trzecich), jak i kroki jakie muszą podjąć wspólnie wszyscy sygnatariusze Układu (np.: przyjęcie przepisów o współpracy policyjnej i sądowej) [1].

 

Strefa Schengen dzisiaj

Powstała w ten sposób strefa Schengen obejmowała początkowo siedem państw (Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Republika Federalna Niemiec, Hiszpania, Portugalia), jednak z czasem powiększała się o terytoria nowych członków przystępujących do Układu z Schengen i Konwencji Wykonawczej (tzw. porozumień z Schengen). Obecnie obszar ten tworzy 26 państw:

- 22 państwa członkowskie UE – Austria, Belgia, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Włochy;

- 4 państwa pozostające poza członkostwem UE – Norwegia, Szwajcaria, Islandia, Liechtenstein.

W Wielkiej Brytanii i Irlandii, z uwagi na specyfikę geograficzną, nie zniesiono kontroli granicznych, państwa te biorą jednak udział we współpracy w ramach porozumień z Schengen. Cypr natomiast nie spełnia jeszcze wszystkich warunków pozwalających na likwidację kontroli na granicach. Wciąż jeszcze nie ma zgody wszystkich państw UE w kwestii włączenia do strefy Schengen Bułgarii i Rumunii. Nie udało się wypracować takiego porozumienia w okresie panowania polskiej prezydencji. Dlatego też najwcześniejszym możliwym terminem na poszerzenie „Schengenlandu” o te dwa kraje jest wiosna 2012 roku.

Swoboda przemieszczania się osób i towarów, rodziła wiele obaw związanych ze znacznym obniżeniem się poziomu bezpieczeństwa. Jednak funkcjonowanie strefy Schengen nie sprowadza się wyłącznie do braku kontroli na granicach wewnętrznych. To także szereg uregulowań prawnych, działań i inicjatyw, które mają nie tylko zrekompensować brak kontroli celnych, ale przede wszystkim zapewnić możliwie jak najwyższy stopień bezpieczeństwa w Europie poprzez wzmocnioną współpracę państw strefy Schengen.

Jednym z najważniejszych instrumentów tej współpracy  jest System Informacyjny Schengen (SIS, ang. Schengen Information System) –  baza danych, w której umieszczane są informacje na temat poszukiwanych osób i przedmiotów. Zasady jej powołania i funkcjonowania zostały zawarte w Tytule IV Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen (art. 92-119). System ten można podzielić zasadniczo na dwie części: centralną jednostkę C-SIS usytuowaną w Strasburgu oraz siatkę stworzoną przez krajowe moduły N-SIS działające w każdym państwie strefy Schengen.

Dodatkowo jednostki krajowe wspierane są przez tzw. biura SIRENE (ang. Supplementary Information Request at National Entry), które zostały utworzone w celu usprawnienia współpracy w zakresie wymiany informacji w ramach SIS. Stanowią one swojego rodzaju łącznik między państwem, które rozpoczęło poszukiwania w systemie a funkcjonariuszami, którym udało się zidentyfikować poszukiwaną osobę lub przedmiot. Działanie SIS można zatem opisać w następujący sposób: na przejściu granicznym w Polsce odmawia się wejścia na strefę Schengen niepożądanemu cudzoziemcowi; informacje o nim przekazywane są do polskiego biura SIRENE, a następnie wysyłane do modułu centralnego, skąd trafiają do wszystkich pozostałych jednostek krajowych strefy. Dzięki tak funkcjonującemu mechanizmowi ważne informacje rozpowszechnione są niemal w błyskawiczny sposób w całej strefie Schengen [2].

W SIS umieszczane są dane nie tylko osób, którym odmawia się prawa wjazdu do strefy Schengen. Baza ta zawiera również informacje na temat poszukiwanych w celu aresztowania i ekstradycji; osób zaginionych lub tych, które ze względu na własne bezpieczeństwo muszą znaleźć się pod tymczasową ochroną; świadków lub osób wezwanych do stawienia się w sądzie w charakterze podejrzanego czy też osób, wobec których prowadzony jest nadzór niejawny [3]. Wszystkie dane rejestrowanych osób podlegają ścisłej ochronie, którą każde z państw strefy Schengen jest zobowiązane zapewnić.

Możliwość rejestracji, aktualizacji informacji umieszczanych w SIS czy prawo wglądu do tej bazy mają tylko ściśle określone w każdym kraju służby takie, jak: policja, straż graniczna, służba celna, urzędy konsularne [4]. W Polsce kwestię tę reguluje Ustawa z dnia 24 sierpnia 2007 r. o udziale Rzeczypospolitej Polskiej w Systemie Informacyjnym Schengen oraz Wizowym Systemie Informacyjnym (Dz. U. 2007 nr 165 poz. 1170), zgodnie z którą są to: Straż Graniczna, Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Żandarmeria Wojskowa, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Służba Celna, Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców, Służba Wywiadu Wojskowego, organy kontroli skarbowej, sąd prokuratura. Przy czym należy zwrócić uwagę, iż każdy z wymienionych podmiotów może podejmować tylko określone przez ustawę czynności w zależności od charakteru sprawy [5].

Oprócz SIS istnieje jeszcze szereg innych środków kompensujących zniesienie kontroli granicznych. Należą do nich między innymi:

- jednolite zasady przekraczania granic zewnętrznych;

- wspólna polityka wizowa i azylowa;

- przyjęcie wspólnych zasad i środków współpracy policyjnej (np. obserwacja transgraniczna, pościg transgraniczny);

- współpraca sądowa w sprawach karnych i jednolite zasady ekstradycji;

- współpraca w zwalczaniu handlu narkotykami;

- wspólne zasady dotyczące posiadania, transportu i obrotu bronią palną oraz amunicją [6].

W szczególnych okolicznościach, w których bezpieczeństwo i porządek publiczny mogą być zagrożone, istnieje możliwość czasowego przywrócenia kontroli granicznych. Miało to już miejsce ze względu na odbywające się Mistrzostwa Europy czy Świata w Piłce Nożnej oraz Szczyty NATO i G8. Najprawdopodobniej takie rozwiązanie zostanie również przyjęte w Polsce podczas trwających Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej.

 

Przypisy:

 

[1] P. Wawrzyk, Sprawy wewnętrzne i wymiar sprawiedliwości, Warszawa 2005, s. 24-27.

[2] M. T. Ford-Classen, „System Informacyjny Schengen (SIS)”, [w:] J. Beczała (red.), Układ z Schengen. Współpraca policji i organów sprawiedliwości po Maastricht, Łódź 1998, s. 61-66.

[3]Art. 95-99 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen.

[4] R. Rybicki, „System Informacyjny Schengen”, Prawo i Życie, nr 15, 1999.

[5] P. Wawrzyk, Współpraca policyjna a System Informacyjny Schengen, Warszawa 2008, s. 101-104.

[6] A. Maksimczuk, L. Sidorowicz, Ochrona granic i obsługa ruchu granicznego, Warszawa 2007, s. 49 i n.

 

Źródła:

1.    J. Beczała (red.), Układ z Schengen. Współpraca policji i organów sprawiedliwości po Maastricht, Łódź 1998.

2.    Konwencja Wykonawcza do Układu z Schengen.

3.    A. Maksimczuk, L. Sidorowicz, Ochrona granic i obsługa ruchu granicznego, Warszawa 2007.

4.    R. Rybicki, „System Informacyjny Schengen”, Prawo i Życie, nr 15, 1999.

5.    P. Wawrzyk, Sprawy wewnętrzne i wymiar sprawiedliwości, Warszawa 2005.

6.    P. Wawrzyk, Współpraca policyjna a System Informacyjny Schengen, Warszawa 2008.